Een enorme voorraad duurzaam geproduceerde palmolie en geen afnemer die het wil hebben. Dat is de situatie waarin een grootschalig initiatief voor een keurmerk in dreigt te verzanden. 'Dit is wel heel erg bar.'

'Grootverbruikers van palmolie, zoals voedselproducenten, supermarktconcerns en fabrikanten van cosmetica, kopen te weinig duurzaam geproduceerde palmolie.' Dat stelt het Wereld Natuur Fonds (WNF) en daarom stelt het een onderzoek in. Over zes maanden verwacht de organisatie met een ranglijst te komen met de meest en minst duurzaam handelende afnemers. Op die manier probeert het WNF maatschappelijk verantwoord inkoopgedrag af te dwingen. Dit werpt vragen op. Werkt dit wel? En waar komt de 'onwil' bij de grootverbruikers vandaan?

RSPO
Palmolie is een belangrijke grondstof, die te vinden is in 60 tot 70 procent van alle producten die in de supermarkt liggen: margarine, chocolade, koek, cosmetica... De productie van palmolie, die met name plaatsvindt in Zuid-Oost Azië, gaat echter gepaard met grootschalige ontbossing. Daarom richtte het WNF samen met producenten en afnemers de RSPO (Roundtable on Sustainable Palm Oil) op. Voor palmolie die onder de voorwaarden van de RSPO is geproduceerd, mag geen waardevol bos gekapt worden, is eerlijk onderhandeld over de grond met de oorspronkelijke eigenaren, verdienen werknemers een fatsoenlijk salaris en is kinderarbeid verboden. Sinds eind vorig jaar is deze palmolie in Europa verkrijgbaar, maar de vraag is tot nog toe ronduit teleurstellend. Maar 1 procent (15.000 ton) van de beschikbare 1,3 miljoen ton werd tot nu toe verkocht, voor het WNF reden om een monitor aan te kondigen. 'In het recente verleden hebben verschillende grootverbruikers van palmolie toezeggingen gedaan om binnen afzienbare tijd over te schakelen op duurzame palmolie om de bossen wereldwijd te sparen. Het lijkt er nu op dat supermarktconcerns, voedsel- en cosmeticafabrikanten dat voornemen alleen met de mond belijden', zegt WNF-directeur Johan van de Gronden.

Zet het WNF afnemers van palmolie niet onnodig onder druk? 'Kennelijk is het niet onnodig. “Helaas”, zeg ik daarbij', zegt woordvoerster Lot Folgering. 'Er zijn mensen in Maleisië en Indonesië die keihard hebben gewerkt om dit te bewerkstelligen en bedrijven riepen “we willen duurzame palmolie”. Dan is de 1 procent die verkocht is wel heel erg bar.' Folgering zegt te vrezen dat de het economische klimaat zijn effect heeft gehad. 'Daar hebben we best begrip voor, maar men moet toch iets meer uittrekken hiervoor. We kunnen niet wachten tot het einde van de crisis, want dan is er veel natuur verdwenen.' Ze verwacht overigens niet dat er kwade opzet in het spel is. 'Ik kan me niet voorstellen dat een bedrijf zegt duurzame palmolie in te willen kopen en het dan bewust niet doet. Dan hang je heel snel.'

Cargill
Dit vinden ook afnemers. Handelsorganisatie Cargill BV bijvoorbeeld, wijdt het aan de vraag onder klanten die 'niet concreet' is. 'Wij hebben onze focus in de eerste instantie gelegd op het voldoen aan de RSPO-principes en criteria van onze eigen plantages. Eind februari hebben wij voor onze eerste plantage het RSPO-certificaat ontvangen. Dit jaar volgen de andere plantages', zegt Eric Swartberg van Cargill. 'Middels gesprekken over RSPO-palmolie zoeken we gezamenlijk met klanten naar mogelijkheden om het een en ander in de supply chain te implementeren.’
Swartberg zegt het plan van het WNF toe te juichen: 'Dit betekent dat er meer initiatieven zullen komen vanuit de eindgebruikers van palmolie.' Die initiatieven zijn, zo wijst hij, doorslaggevend. 'Onze klanten zijn tot toe niet bereid geweest om RSPO-palmolie van ons te kopen. De belangrijkste redenen voor de teleurstellende zijn de economische crisis en het premieniveau ten opzichte van niet-gecertificeerde palmolie.’

Geloofwaardig transitiemodel
Bart Vos, hoogleraar Inkoopmanagement aan de Universiteit van Tilburg en auteur van het boek 'De meerwaarde van Maatschappelijk Verantwoord Ketenmanagement' (Van Gorcum, 2008) is verbaasd. 'Dit is wel heel karig. Maar dit doet me ook meteen denken aan wat Antony Burgmans (oud-topman Unilever, red.) zei op het NEVI jaarcongres eind november vorig jaar. Hij vertelde over het MSC-keurmerk, voor duurzaam gevangen vis. Dit stuitte aanvankelijk op weerstand, vooral onder kleine vissers. Uiteindelijk duurde het toch wel een jaar of tien voordat het keurmerk alom geaccepteerd werd.' Wil het WNF dan teveel in korte tijd bewerkstelligen? Vos: 'Ik denk het niet. In ieder geval is het wel oké om dit met de mond te belijden. Het vraagt bedrijven om publiekelijke toezeggingen te doen en met een transparant en geloofwaardig transitiemodel te komen.’
Aan transparantie ontbreekt het momenteel enigszins. Want behalve de RSPO-palmolie zijn er meer manieren om duurzaam in te kopen. Dat geeft ook het WNF zelf aan. Folgering: 'Er zijn in totaal vier manieren. Er is natuurlijk de RSPO-palmolie, maar je kunt bijvoorbeeld ook certificaten kopen in ruil voor “gewone” palmolie. Daarmee stimuleer je onder meer onderzoek, duurzame transporten en aparte ketels.'
In de monitor wil het WNF alle manieren bijhouden. Vos: 'Het is een linksom of rechtsom-verhaal. Als je wel hetzelfde resultaat krijgt, is het de vraag of dat ook controleerbaar is.’ Hij geeft een voorbeeld: 'Ik heb inmiddels al zeker drie gebouwen gezien die claimen het meest milieuvriendelijk gebouw van Nederland te zijn. Het is maar hoe en wat je meet.' Erg is dat niet, vindt hij: 'Het jut elkaar op.’ Echter, het bos in Maleisië en Indonesië mag dan weinig tijd hebben, er is een maximum aan de snelheid waarmee dingen kunnen veranderen. 'Dit zijn veranderingen die veel spelers kennen: producenten, afnemers, tussenpersonen, enzovoorts. Ik vraag me alleen af wat er in de tussentijd met al die duurzame palmolie gebeurt. Dan heb je dat allemaal gemaakt.... en wat dan?'